6 Nazariya • 6-bo'lim

Tanqidiy o'qish

Tanqidiy o'qish tushunchasi, fakt va fikrni farqlash, dalil topish, baholash va o'z munosabatini asoslash ko'nikmalari yoritiladi.

SAHIFANING MAQSADI

Ushbu sahifaning maqsadi tanqidiy o'qish tushunchasini izohlash, uni matnni tushunishning yuqori darajasi sifatida ko'rsatish va boshlang'ich sinf o'quvchilarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish usullarini yoritishdir.

TANQIDIY O'QISH NIMA?

Tanqidiy o'qish — bu matnni shunchaki qabul qilish emas, balki ustida o'ylash, savol berish, dalil izlash, muallif fikrini tushunish, baholash va o'z munosabatini asoslash demakdir. Boshlang'ich sinfda bu ko'nikma asta-sekin shakllanadi va o'quvchini mustaqil fikrlovchi shaxsga aylantiradi.

TANQIDIY O'QISH KO'NIKMALARI
Fakt va fikrni farqlash
Asosiy g'oya va dalillarni aniqlash
Qahramon harakatiga baho berish
Sabab-oqibat munosabatini aniqlash
O'z fikrini asoslash
Boshqa fikrni hurmat qilish
Muallif maqsadi va nuqtai nazarini baholash
Matn turini va janrini aniqlash

BO'LAJAK O'QITUVCHI UCHUN METODIK AHAMIYATI

Bo'lajak o'qituvchi tanqidiy o'qishni o'quvchiga sevdirolishi uchun avvalo o'zi tanqidiy fikrlovchi bo'lishi kerak. Sinfda «Nima uchun?», «Kim aytdi?», «Bu to'g'rimi?» kabi savollarni odatiy hol qilish zarur.

Bu sahifa talabalarning quyidagi ko'nikmalarini rivojlantiradi:

  • Matnni tahlil qilish va baholash ko'nikmasi
  • O'quvchilarga tanqidiy savol berishni o'rgatish usullari
  • Darsda bahsli muhit yaratish metodikasi
  • Fakt va fikr o'rtasidagi farqni o'rgatish
  • O'z munosabatini asoslashni tarbiyalash

AMALIY MISOL — Tanqidiy savol turlari

"Ali maktabga ketayotib yo'lda pul topib oldi. U o'sha pulni o'z xohishiga sarfladi. Kechqurun Alining onasi bu haqda bilib qoldi va jahl bilan gapirdi: «Topilgan pulni o'zingga olmaydilar!»"
Fakt savol Ali nima topib oldi?
Fikr/baholash savol Ali to'g'ri ish qildimi? Nima uchun?
Sabab-oqibat savol Onasi nima uchun jahl qildi?
Munosabat savol Siz Alining o'rnida bo'lsangiz nima qilardingiz?
Dalil savol Matnda Alining onasi haqligi ko'rsatilganmi?

FAKT VA FIKR — FARQNI TUSHUNISH

FAKT

Tekshirib bo'ladigan, haqiqatga asoslangan ma'lumot

"Ali maktabga borayotganda yo'lda pul topdi" → Bu fakt: matnda yozilgan.

FIKR

Shaxsiy munosabat, baholash yoki talqin

"Ali yaxshi ish qilmadi" → Bu fikr: har kim boshqacha baholashi mumkin.

SAVOL-TOPSHIRIQLAR
1

Tanqidiy o'qish va matnni tushunish o'rtasida qanday farq bor?

2

Boshlang'ich sinf o'quvchisiga fakt va fikrni farqlashni qanday o'rgatasiz?

3

Ali haqidagi matn bo'yicha qo'shimcha 2 ta tanqidiy savol tuzing.

4

O'quvchi muallif fikrini tanqid qilsa, siz o'qituvchi sifatida qanday yo'l tutasiz?

5

Darsda tanqidiy muhit yaratish uchun qanday metodlardan foydalanasiz?

Kutiladigan natija

Foydalanuvchi tanqidiy o'qishni matnni passiv qabul qilishdan farqlay oladi
Fakt va fikrni aniq farqlashni o'rganadi
O'quvchilar uchun tanqidiy savollar tuza oladi
Matnda dalillarni izlab topish ko'nikmasi shakllanadi
O'quvchining fikrlarini hurmat qilgan holda yo'naltira oladi
Boshlang'ich sinfda tanqidiy fikrlash muhitini yaratish usullarini o'zlashtiradi
Oldingi Keyingi: Metakognitiv strategiyalar